Новий документ з історії Бершадщини

 1637 р., листопада 3. Вінницький замок. -

Декрет Вінницького ґродського суду в справі за скаргою ротмістрів Романа Загоровського і Яна Гіжицького, поручника Яна Хлебовського про збройні напади людей кн. конюшиної коронної кн. Катарини Тишкевичівни Янушової Вишневецької під містами Старою Бершаддю і Новою (Устям) Бершаддю на кварцяні хоругви Р. Загоровського, Я. Ґіжицького і Осуховського та їх пограбування під час їхнього повернення з Диких Полів (за виписом з вінницької ґродської книги від 2 квітня 1640 р.)

Wypis z ksiąg grodzkich woiewództwa Bracławskiego winnickich

Roku tysiąc sześćset trzydziestego siódmego miesiąca nowembra trzeciego dnia

Na roczkach sądowych grodzkich winnickich, ode dnia dwadzieste° miesiąca octobra roku, na akcie zwysz napisanym, przypadłych y sądownie odprawować zaczętych, przed nami, Macieiem Gronkowskim, czaśnikiem ziemskim bracławskim y podstarościm, a Fedorem Łaskem, sędzią, vrzędnikami sądowymi grodzkimi winnickiemi, przytoczyła się z regestru sądowego za przywołaniem woźnego szlachetnego Jana Wyszomirskiego między instygatorem sądowym y iego delatorami vrodzonymi ich mości pany Ianem Giżyckim, Romanem Zahorowskim, rothmistrzem, Ianem Chlebowskim, porucznikem, y inszym wszytkim towarzystwem, chorągwią kwarcianą Ie° Król. Msi, powodami, a iaśnieoświeconą panią Katarzyną Tyszkewiczowną Ianuszową Wiszniewiecką, koniuszyną koronną, starościną krzemieniecką, iako principałką, y vrodzonemi pany Alexandrem Bębnowskim, Mikołaiem Graią, subordinatorem, Stefanem Biesiadowskim, Stanisławem Służewskim, dzierżawcą wsi Berszady, Wasilem Bosym, comprincipałami, y inszymi sługami, także y wami, Iakowem, wóytem z Nowego Miasta, Pawłem młynarzem, wóytenkiem, Miskiem kusznierzem, popem, mieszczanami z Vstia Berszady niemianowanemi, a za mianowanych ymiona ich mieć chcą, także Iwaszkiem s Kataszyna y inszemi, z bytnością y przytomnością panów ich, y miesczanami miasta Kataszyna, Wiełkiey y Małey Berszady, y inszemi gromadami wszytkiemi miast, słobód pomienioney księżny jey mci Wiszniewieckiey vkrainnemi, pozwanemi, za pozwem grodzkim winnickim, od powodów po pozwanych na termin sądzenia roczków teraznieyszych w sprawie, niżey mianowanei, wyniesionym, który pozew za podniesieniem od strony powodowey v sądu był czytan y tak się w sobie ma:

Adam z Husiatyna Kalinowski, bracławski, winnicki, lubecki, łoiewski etc. starosta

Iasnieoświeconey paniey Katarzynie Tyszkewiczownie Januszowey Wiszniewieckiey, koniuszynei koronney, starościney krzemienieckiey, iako principałce, y vrodzonym panom Alexandrowi Bębnowskiemu, Mikołaiowi Gruie, subordinatorom, Stefanowi Biesiadowskiemu, Stanisławowi Służewskiemu, dzierżawcy sioła Berszady, panu Wasilowi Bosemu, komprincypałowi, y inszym sługom, także wam, Iaskowi, wóytowi z Nowego Miasta, Pawłowi młynarzowi, wóytenkowi, Miskowi ku// kusznierzowi, popowi, mieszczanom z Vścia Berszady, których tu nie mienuią, a za mianowanych y wyrażonych mieć chcą, także Iwanaszkowi s Kataszyna y inszym z bytnością y przytomnością panów swoich, którzy wam z prawa należą, miesczanom miasta Kataszyna, Wielkiey y Małey Berszady, y inszym gromadom wszytkich miast, słobód pomienioney xiężny iey mci vkrainnych, kooperatorom y wszystkim inszym pomocnikom niżey mianowanego vczynku, waszmościom z imion y przezwisk principałom lepiey wiadomych, z osoby y ze wczynku ich dóbr waszmościow leżących y ruchomych y z sum pieniężnych

Zwierchnością Ie° Król. Mć., a władzą vrzędu mego starościnskiego roskazuię, abyście waszmość przedę mną samym, a w niebytności moiey przed vrzędem y sądem moim grodzkim winnickim, na roczkach grodzkich winnickich, które w roku teraźnieyszym tysiąc sześćset trzydziestym siódmym miesiąca oktobra dwudziestego dnia do sądzenia przypadną y sadownie odprawowane będą, a w niedościu tych, po tych napierwey do sądzenia przypadaiących, sami oblicznie y zawicie stali na żałobę y prawnę poparcie instygatora sądowego y iego џpelatorów, vrodzonych ich mośców panów Iana Giżyckiego, Romana Zahorowskiego, rotmistrzów, Iana Chlebowskiego, porucznika, y inszego wszytkiego towarzystwa chorągwię kwarcianych Krół. Ie° Mci y wszytkiey company chorągwi pomienionych, które waszmości wespół wszytkie, iako w sprawie nierozdzielney, y, przychylaiąc się do protestacy, obdukcy y ich approbacyei, w grodzie winnickim vczynionych, w główney sprawie pozywaią o to, iż wm., zprzeciwiaiąc się prawu pospolitemu y zwyczaiowi przechodów zwykłych liudu kwarcianego Króła Ie° Mci y Rzeczy Pt҃ei, naprzód, rusząc się z mieść chorągiew ie° mć. pana Zahorowskiego y ie° mci pana Osuchowskiego, pod Berszadą odprawuiąc, chcąc vmysłu swego dokazać, naściem nieopowiednym nocnym y strzelaniem nieznosnym tak długo y tak potężnie następuiąc na niespodziewanych, aż pomienione chorągwię nie bez wielkiego okaleczenia w towarzystwie, czeladzi y koniach postrzelanych y pokaleczonych vstąpić musiały. A gdy dnia dwunastego miesięca augusta chorągiew powoda ie° mć. pana Giżickiego, tymże traktem idąc, przybliżała się y mimo miasto Berszad Starą przechodziła, tamże, za rozkazaniem snaż wmci, z różnym do boiu orężem przed miasto wychodzyły, nie chcąć y mimo przepuścić. Których powodowie minąwszy //szy, w polu nocleg odprawiwszy, nazautrz szły mimo Kataszyn, napierwey, na dobrowolney drodze idących za uniwersałem ich mści panów hetmanów y vsługe Iego Krółewskiey Mci y Rzeczy Pt҃ei wolą y roskazaniem swoim przez sług y poddanych swoich własnych, a osobliwię przez poddanych gromady kataszynskiey y inszych, tam pobliżu będących, mianowicie, przez gromadę Vscia Nowey y Starey Berszady, spólnie się na takowy vczynek armuiących, goscińcu, przeprawy zastąpiwszy, a mianowicie, waszmość, panie Służewski, z bracią swą, Wasilem Bosym, także z pomocznikami swemi, sobie dobrze wiadomemi, za powodem y dokończeniem wmści, panie Biesiadowski, a nie mniey też za radą y pozwoleniem panów poruczników, natenczas będących, to iest waszmość, panie Bębnowski y panie Gruia, yż waszmość, tam będąc, zpólnie się ze wszytkiemi porozumiawszy, a co większa y szłysząc się, w tym iawnię dawszy, yż mieli roskazanię od wmci, księżno, na takowy vczynek bezwinnego na dobrowolney drodzę mężoboystwa, na który vnywersałami się obsyłaiąc y pod garłem na głowe zbiiaiąc, chłopów, strzelców y daraganów żadnych po pasiekaniu przepraw, a daleko więcey noclegów y w sczerym polu nie pozwoliwszy, gromiąc powodów y biiąc się z zołnierzem Ie° Król. Mci, iak z nieprzyiaciolem, czyniąc po przeprawach zasadzki potaiemnę, gościńce dobrowolne zabiegaiąc z strzelcami, z draganami y z inszym rozmaytym ludem pieszym y konnym, iakożeście waszmość y dokazali, co się pokazało w zabitych kilku y pokaleczonych, postrzelanych kilkudziesiąt towarystwa chorągwie, powodów, a mianowicię ich mćw pana Marcina Szoderskiego, pana Woyciecha Wyteiskiego, pana Stefana Rusanowskiego, pana Samuela Zabilskiego, pana Iana Orchowskiego, towarzyszów chorągwię pomienionych powodowych, na śmierć haniebnie pozabiianych y zamordowanych, z chorągwię zaś powodowey ie mć. pana Giżyckiego pana Iakuba Kiełbowskiego zastrzelili z mu//szkietu nawylot przez rękę prawą, w piersiach kula została, począwszy od prawego boku, kaleką na rękę został, pana Woiciecha Kumętowskiego w prawą nogą przez goleń wskróź kości pogruchotanę, aż kaleką wiecznym zostaie, pana Wołoszynowskiego, począwszy od prawego ramienia przez wszytke piersi w lewą ręką wskróź nad łoktiem, pana Andrzeia Karwowskiego w przawą nogę z muszkietu w goleń, pana Marcina Ostrowskiego w piersi pod lewą rękę z rusznice szkodliwię bardzo, pana Hieronyma Hannibala w plecy kulą, w lewą łopatkę szkodliwie bardzo. Z czeładzi zaś postrzelili y pokaleczyli, to iest chorągwie naprzód szlachetnego pana Szymona Łosowskiego w rękę lewą wskróź przez dłoni, kaleką został, pana Andrzeia Sawickiego ręki prawey palców trzy z muszkietu vstrzelili, pana Stanisława Nowińskiego przez łopatki z tyłu postrzeleno szkodliwie barzo, pana Marcina Baranowskiego lewey ręki palec wiełki vcięli prócz y w łeb z prawego boku barzo szkodliwię kosą zacięli, pana Iana Hubińskiego między ramieniem ręki prawei a między łokciem nawylot w boku kula została, pana Andrzeia Iabłonowskiego kosą ręki prawey vcięli. Y w koniach nakaleczonych, w wozach poszarpanych, w rynsztunkach y w dostatkach, przy wozach powodowych y samych będących, niezmierną szkodę wm. poczynili. S pod chorągwie też drugiey ie° mci pana Zahorowskiego, rothmistrza Ie° Król. Mci., tamże oraz y tegoż dnia dwunastego augusta powodów nakaleczyli y o śmierć przyprawili, napród, pana Iana Kuczewskiego przez wszytkę twarz y przez nos, od lewey iagody począwszy, z muszkietu szkodliwie barzo, pana Wiescyskiego trzykroć wkolono lewey nogi, a w obiedwię vda nawylot, przez co kaleką wiecznym został. Z czeladzi zaś tey chorągwię pana Iana Gurskiego w lewą reką na//wylot między łokciem a łopatką przez kość, pana Piotra Kozłowskiego w piersi z łuku szkodliwię, pana Andrzeia Kamińskiego w gębę przez garło, aż łopatką prawą kula wypadła, pana Iakuba Granowskiego w iagode prawą z łuku, pana Iana Chocimicza w prawą pierś aż pod łopatkę z muszkietu. Czeładzi y chłopców, przy wozach będacych, dusz czternaścię, nie wiedzieć gdzie, wm. onych ieśli potopili albo gdzie indzie podzieli, których przy tranpaniu wozów y dostatków towarzyskich, w rynsztunkach, w szatach, w pieniędzach y inszych rzeczach, w skrzyniach, w szkatułach będących, w sposób łupu brzydkiey korzyści pobrali y do szkód niemałych przyprawili, które osobnem regestrzem czasu prawa specifiiowane będą, o czym szyrzei y dostatoczniey protestacya w grodzie tuteyszem y iey approbacya, także woźnego relacya y szlachty, z vrzędu przydanych, obdukcya y proklamacya z ubitych y pokaliczonych towarzyszów w sobie obmawia. Do których się powodowie, we wszytkim przychilaiąc y one approbuiąc y ztwierzdzaiąc, wm. tym pozwem pozywaią, przeto abyście wm., wyżei wyrażeni panowie principałowie y comprincipałowie, na roku, wysz oznaczonym, za tym pozwem sami stawszy y na propozycyą aktorów directe odpowiedali, onych mężobóyców y krwie niewinney szlacheckiey pragnących, do karania ych na garłach postanowili y sami winami prawnymi, na takowych sprzeciwnych prawu y pokoiu pospolitemu opisanemi, dekretowi w tey sprawie, od sądu ferowanemu, przychylaiąc się y na wszytko sądownie odpowiedali. Które specifikowane y vczynku zabóystwa, morderstwa okrutnego, także łupu brzydkiego, winne będą, tym pozwem przy wm. ich księżnę iey mć. aresztuią wolne prawo o szkody, z tego zabóystwa y wzbóys[...] // pochodzącę, w słusznem y należnem sądzię podług regestru zachowuiąc. Pisan w zamku winnickim roku tysiąc sześćset trzydziestego siódmego miesiąca septembra dnia dziewiątego. Ian Nehrebecki, pisarz.

A po wyczyteniu tego pozwu strony powodowey vmocowany relacyą woźnego kładzenia go prawnie dowiódszy, prosił y domawiał się, aby pozwanym w tey sprawię sprawować się nakazano było. A pozwaney strony vmocowany z vmocowanym strony powodowey, w tey sprawie rosprawę prawną między sobą maiąc, syroce controuertowali. Lecz yż controuersy swoych obie stronie do wpisania do dekretu ninieyszego nie podali, o co sie ie° m. pan pisarz swiadczył, y dla tego nie są wpisane. Sąd ninieyszy grodzki winnicki, controuersy stron obóch, powodowey przez vrodzonego ie° mć pana Iana Vniszewskiego a pozwaney strony przez vrodzonego ie° mć pana Adama Kałuskie°, vmocowanych ich, do sądu wnoszonych, wysłuchawszy y one v siebie dobrze vważywszy, nayduie w sądzie swym, yż plenipotent powodowey strony proseqować nie może. Od którego dekretu powodowa strona do sądu głównego trybunału lubelskiego appellowała. Sąd iey tey appellaciey dopuściwszy y rok za nią stronom obóm ^1-w mianowanym^-1 sądzię głównym trybunale lubelskiem w Lublinie w ten czas, gdy sprawy conseruatne woiewództw Kiowskiego, Wołyńskiego, Bracławskiego y Czernihowskiego napierwey po dacie tego dekretu y po wyściu sześci niedziel do sądzenia przypadną y sądzonę będą, stanowić się składa y zachowuię bez przypozwy. A vmocowany pozwaney strony od prefixyei tey appellacyei na woiewództwo Bracławskie appelował. // Sąd mu tey appellacyiei nie dopuścił. A on o poparcie iey na sąd świadczył się. Sąd się też oświadczał, yż tak według prawa być rozumiał.

Co wszytko dla pamięci do² ksiąg iest zapisano, z których y ten wypis roku teraźnieyszego tysiąc sześćset czterdziestego miesiąca apriła wtórego dnia iest wydan. Pisan w zamku winnickim.

Piotr Dambrowski, pisarz grodzki winnicki, mp.

Corrigował Romankiewicz, mp.

Locus sigilli

Незасвідчена копія. Переклад з української мови.

^{1- -1} Має бути mainowanym w.   ² Написано двічі.

  

Про Бершадщину див. також нашу працю: Піддубняк О. Два виписи з чорних книг Вінницького замку // Україна в минулому (Київ; Львів). - 1994. - Вип. V. - С. 137-155, 214.

Унікальний документ XVII ст. про різноманіття порід худоби на Брацлавщині

1625 р., липня 9. Вiнницький замок. -

Зізнання возного єнерала Київського, Брацлавського і Волинського воєводств Григорія Євхимовського перед Вінницьким ґродським урядом про потраву збіжжя на землях підданих брацлавського чашника Якуба Пісочинського худобою з маєтку Гаврила і Юзефа Ободенських м. Іллінців

Выпис с книг кгродских в™ницких воєводства Браславского

       Л™тџ Божєго нарожєн‡ тисєча шєстсот двадцат п‡того мљ‡ июл‡ дєв‡того дњ‡

       На вр‡дє кгродском в™ницком пєрєдо мною, Михаилом Ласком, подстаростим кгродским в™ницким, постанов(ив)шисє ґчєвисто, возныи \нєрал во\(во)дствъ Києвског(о), Волынског(о) и Браславског(о) шл‡хєтныи Григории Eвхимовскии ку записаню до книг нин\шних сознал тыми словы, иж року тєпєришшнєго тисєча шєстсот двадцат п‡того мљ‡ июл‡ сємог(о) дњ‡, бuдuчи ‡ uжитыи ґт намєстника \го мл. пана ˆкуба Пєсочинского, чашника воєводства Браславског(о), шл‡хєтног(о) пана Андрє‡ Ходuпског(о) на справu и потрєбу \го мл., тєды при мн\, при возном, и шл‡хтє людии добрых пана Стєфана Прєвлоцкого и пана Пєтра Бычковского, намєстникъ \г(о) мл. пана Пєсочинског(о) шл‡хєтныи панъ ¦ндрєи Ходuпскии рєквировал кгвалтовнє намєстников их мл. панов Кгабрил‡ и Юзєфа ©бодєнских шл‡хєтног(о) пана Uлановског(о), воита илинског(о), абы ґн в нєбытности панов своих з людми на ґгл‡дан\ и ґшацован\ шкод, на кгрuнтє пана Пєсочинског(о) вє збожu подданым \г(о) мл. ґт быдла починєного, попасєног(о), при граници на кгрuнт \го мл. пана чашника браславског(о) з‡хал и тамъ, шкоды ґпатривши, в тым збожu быдло, на шкодє, на спаши зан‡ты\, водлуг права посполитог(о) на порuку ґт панов своих их мл. пановъ ©бодєнских вз‡л, а шкодu и спашъ водлуг ґшацован‡ людии добрыхъ и возного заплатил. Лєч тот намєстник, за пєршим и дрuгим писан\мъ зъєхати нє хотєчи, ани людии посторонных дл‡ ґшацован‡ то\ шкоды вє збижu зослати, шкоды заплатити и быдла брати нє хотєл, тєды намєстник \г(о) мл. пана Пєсочинског(о) шл‡хєтныи пан Андрєи Ходuпскии, ґсвєдчившисє мною, возным, и шл‡(х)тою, выш мєнованою, людии посторонных, подданых их мл. пановъ Красносєлских, мєновитє, Радла Скричuґхни, Ивана Коломыица, ©сташа, на ґгл‡дан\ тых шкод и ґшацован\ ґных на копы зослал. Тєды ты\ людє помєнєны\, шкоды в\ збожu ґным нас™н‡ розног(о) на тисєчу копъ збожа мєновали быти. За чим // тоє быдла, на спаши вє збожu подданых \го мл. пана чашника браславског(о) зан‡ты\, намєстник \г(о) мл. шл‡хєтныи панъ ¦ндрєи Ходuпскии прєз слuгу \г(о) мл. пана Пєсочинског(о), чашника воєводства Браславского, шл‡хєтног(о) Станислава Косницког(о), которог(о) было в личбє ґсмъдєс‡т и дєвєт, мєновитє: ‡ловица рыжораба, молодик рыжии, бєдратыи, лысыи, двuл™ток волчарныи, подласыи, на чол™ зв™зда, вол гн™дыи, ґпарыстыи, с п‡тном, волчарныи, ‡ловица чорна‡, молодик рыжыи, подласыи, с п‡тномъ, молодик чорныи, двuл™ток, ‡ловица хилорога‡, зполовагн™да‡, молодик рабыи, двuл™ток, вол рабыи, под брuхом гн™дыи, вол гн™дыи, uхо прав\ uрзн\но, молодик с™рыи, на плєчах рабыи, тєличка ґзима‡, с™ра‡, молодик рыжыи, тєлица гн™да‡, uхо право\ uрзн\но\, з п‡тном, молодик пєристыи, тєличка ґзима, бєлораба‡, uхо право\ uрз\но\, бык ґзимок, с™рыи, молодик половыи, ‡ловка с™ра‡, uхо право\ uрзн\но\, двuл™тка тєличка рыжа, бык с™рыи ґзимыи, тєлица раба‡, бык половыи, молодик чорныи, uхо право\ роспорото, молодик пєрыстыи, рыжыи, нога права‡ бєла‡ и хвост бєлыи на концu, тєлица полова‡ с п‡тном, ‡ловица чорна‡, ‡ловица с™ра‡, uха ґбєдв\ uрзн\но, тєлица рыжа‡ с п‡тном, тєлица рыжа‡, лиса‡, с п‡тном, ‡ловка гн™да‡, бєлогубє‡, бык половыи, бык гнєдыи, бык чалыи, ‡ловица чорна‡, ‡ловка згн™дачорна‡, бык с™рыи с п‡тном, uхо лєво\ uрзн\но\, бык половыи, тєлица збєлас™ра‡, uха ґбєдв\ uрзн\но, тєлица чорна‡, бєлохвоста‡, молодик гн\дыи, молодик гн\дыи с п‡тном, тєличка гнєдыи, хрыбєт рабыи, молодик рыжии, кусыи, волъ рыжыи, тєлица раба‡, бык чарныи, бык гнєдыи з п‡тном, uхо лєво\ uрзн\но, молодик гнєдыи с п‡тном, uхо право\ uрзн\но, бык рыжыи, бык чарныи с п‡тном, молодик половыи, бєлохвостыи, uхо прав\ uрзн\но, тєлица рыжа‡, тєлица чорна‡, бык гн\дыи, uхо право uрзн\но, тєлица полова‡, лыса‡ с п‡тном, бык с™рыи, uхо л\во\ uрзн\но\, тєлица полова‡, ‡ловица споловараба‡ бєз рогу правог(о), тєлица згн™дараба‡, молодик половыи, бык рыжыи, подласыи, бык половыи, молодик чорныи, бык бєлыи, рабоголовыи, бык рыжыи, uха ґбєдва uрзн\ны\, тєлица чорна‡, в чолє зв™зда подласа‡, бuгаи чарнорыжии, бєлохвостыи, подласыи, с п‡тном, // ‡ловица полова‡ с п‡тном, бык гнєдыи з п‡тном, тєлица гн™да‡, тєлица полова‡ с п‡тном, бык зс™рарабъ с п‡тном, вол с™рыи, бык с™рыи с п‡тном, uхо право\ uрзн\но\, тєлица чорна‡, бык с™рыи, подласыи, бєлохвостыи, с п‡тном, тєлица полова‡ с п‡тном, бык половыи, uхо лєво\ uрзн\но\, ‡ловка бєла‡, с™роголова‡, вол бєлыи, рабоголовыи, ‡ловка полова‡, вол рыжии, uхо лєво\ uрзн\но\, волъ гнєдыи с п‡тном, ‡ловка полова‡, uхо право\ uрзн\но\, с п‡тном, тєлица гнєда‡, uха ґбєдва uрзноны\, ‡ловка рыжа‡ с п‡тном, пєрєд uр‡дом кгродским в™ницким прєзєнтовал и до росправы на порuку пња сво\г(о) слуга прєрєчоныи вз‡л, которомум ‡ заразом ґтдал. З мєжи которых в кгродє волов два, ґдин бєлыи, рабоголовыи, а дрuгии сєрыи, ‡ловиц два, ґдна чорна‡, дрuга‡ с™ра‡, uхо ґбєдва uрзн\ны\, зоставил.

       Помєнєныи возныи, uстно\ зознан\ пєрєд uр‡дом uчинивши, просил, абы то до книг было записано. Що ‡, uр‡д, до вєдомости сво\\ прин‡вши, до книг записати казал, и єст записано, с которых и сєс выпис \ст выдан. Писан u замку в™ницкомъ.